alegoria
📄 Arkusz 1
Jednoznaczny znak znaczący, którego sens przenośny jest stały i konwencjonalny. W odróżnieniu od symbolu — alegoria ma jedno, z góry ustalone znaczenie.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Wyjaśnij, na czym polega alegoryczność przedstawienia."
Klasyczne przykłady alegorii
lis = chytrość
lew = siła i odwaga
kosa z czaszką = śmierć
waga = sprawiedliwość
Symbol a alegoria — różnica
Symbol
Znaczenie wieloznaczne, otwarte, zależne od interpretacji i kontekstu epoki.
np. Chochoł w Weselu Wyspiańskiego
Alegoria
Znaczenie stałe, konwencjonalne, jednoznaczne — lis zawsze znaczy chytrość.
np. bajki Krasickiego
archetyp
✍ Wypracowanie
🗣 Matura ustna
Pradawny, niezmienny wzorzec postaw i zachowań ludzkich, zapisany w zbiorowej nieświadomości. Bardziej pierwotny i psychologiczny niż topos.
Przykładowe polecenia
Wypracowanie: „Wykaż, że postać Prometeusza jest archetypem społecznika i buntownika."
Matura ustna: „Wskaż archetypiczny charakter wybranego bohatera literackiego."
Przykłady w literaturze
Prometeusz, Ikar, Demeter
syn marnotrawny, Hiob
Konrad jako archetyp buntownika
inteligencja
✍ Wypracowanie
📄 Test historycznoliteracki
Warstwa społeczna wykształconych osób wykonujących pracę umysłową (nauczyciele, lekarze, artyści, publicyści), które czują się odpowiedzialne za życie publiczne, kulturę i los narodu. Ta odpowiedzialność zyskuje często rangę misji.
Najczęstsze konteksty literackie
Relacje inteligencja – lud (chłopi)
Odpowiedzialność elit za wspólnotę
Kryzys inteligencji, bezradność
Dekadentyzm Młodej Polski
Przykładowe tematy wypracowań
Temat: „Rola inteligencji w życiu społecznym i narodowym. Omów zagadnienie na podstawie wybranych utworów literackich."
Polecenie z arkusza: „Wyjaśnij, jak autor przedstawia inteligencję i oceń jej postawę wobec spraw narodowych."
Kluczowe lektury
Dziennikarz, Poeta, Pan Młody
Wokulski jako typ inteligenta
inteligencja i naród
ironia
📄 Arkusz 1
✍ Wypracowanie
Środek stylistyczny polegający na rozbieżności między dosłownym sensem wypowiedzi a zamierzonym znaczeniem. Pozwala wyrażać krytykę za pomocą pozornej pochwały lub pochwałę za pośrednictwem pozornej krytyki.
Główne cechy
Rozbieżność między tym, co powiedziane, a zamierzonym znaczeniem
Może służyć komentarzowi społecznemu, moralnemu lub psychologicznemu
Polecenia z arkuszy CKE
Arkusz 1: „Wskaż i wyjaśnij przykład ironii w podanym fragmencie tekstu."
Wypracowanie: „Funkcja ironii w literaturze — omów zagadnienie, odwołując się do wybranych utworów."
Mistrzowie ironii w lekturach
pozorna krytyka króla = krytyka sarmatyzmu
ironia narracyjna wobec społeczeństwa
ironia wobec konfliktów społecznych
kontekst
✍ Wypracowanie — obowiązkowo
🗣 Matura ustna
Zespół odniesień (historycznych, filozoficznych, biograficznych, kulturowych), które pomagają pogłębić interpretację utworu. W wypracowaniu maturalnym — obowiązkowy element argumentacji.
Rodzaje kontekstów
Historyczny — epoka, wydarzenia, tło społeczne
Biograficzny — życie i poglądy autora
Filozoficzny — nurty, idee, szkoły myślenia
Kulturowy — inne teksty kultury, obrazy, muzyka
Literacki — inne dzieła, nawiązania i aluzje
Przykładowe polecenia
Wypracowanie: „Omów problematykę utworu, uwzględniając wybrany kontekst."
Matura ustna: „Nawiąż do wybranego kontekstu kulturowego lub historycznego."
motyw literacki
✍ Wypracowanie
📄 Test historycznoliteracki
Powtarzalny element treściowy w utworach literackich (miłość, śmierć, władza, podróż, bunt), który pomaga porządkować i interpretować sens dzieła. Motywy pojawiają się w różnych epokach i różnych kulturach.
Najważniejsze motywy w kontekście maturalnym
Bunt i wolność
Miłość i śmierć
Ojczyzna i wygnanie
Władza i tyrania
Tożsamość i forma
Wina i kara
Przykładowe tematy wypracowań
Temat: „Motyw buntu w literaturze — omów zagadnienie na podstawie wybranych lektur."
narrator
📄 Arkusz 1
📄 Test historycznoliteracki
Podmiot wypowiadający się w utworze epickim, organizujący świat przedstawiony. Nie jest tożsamy z autorem.
Typy narratora
Narrator pierwszoosobowy — uczestnik wydarzeń
Narrator trzecioosobowy — obserwator z zewnątrz
Narrator wszechwiedzący — zna myśli postaci
Narrator zawodny — jego relacja jest subiektywna
Przykładowe zadanie z arkusza
Polecenie: „Określ typ narratora i uzasadnij odpowiedź, odwołując się do fragmentu tekstu."
perswazja / manipulacja
📄 Arkusz 1 (teksty nieliterackie)
Perswazja to nakłanianie odbiorcy do racji autora za pomocą uczciwych argumentów. Manipulacja to nieetyczne wpływanie na decyzje odbiorcy bez jego wiedzy.
Różnica między pojęciami
Perswazja
Uczciwe argumenty, logika, apel do wartości. Odbiorca ma świadomość, że jest przekonywany.
Manipulacja
Techniki emocjonalne, przemilczenia, fałszywe autorytety. Odbiorca nie zdaje sobie sprawy z wpływu.
Przykładowe zadanie
Polecenie: „Rozstrzygnij, który z autorów częściej posługuje się środkami o charakterze perswazyjnym."
reinterpretacja
✍ Wypracowanie
📄 Arkusz 1
Ponowne odczytanie znane tekstu, motywu, bohatera lub wydarzenia kulturowego z innej perspektywy niż tradycyjna, wynikające ze zmiany epoki, wrażliwości odbiorcy lub przyjętego kontekstu interpretacyjnego.
Najczęstsze obszary reinterpretacji
Mity i Biblia (Prometeusz, Hiob)
Bohater romantyczny i jego oceny
Events historyczne z perspektywy jednostki
Polecenia maturalne
Temat: „Reinterpretacja motywów i bohaterów literackich w utworach różnych epok."
Arkusz: „Wyjaśnij, na czym polega reinterpretacja tradycyjnego motywu w podanym fragmencie."
Przykłady w lekturach
reinterpretacja mesjanizmu i mitu o Prometeuszu
reinterpretacje mitów antycznych
reinterpretacja tradycji romantycznej
symbol
✍ Wypracowanie
📄 Arkusz 1
Element świata przedstawionego (postać, przedmiot, wydarzenie, obraz), który — oprócz znaczenia dosłownego — zawiera znaczenia dodatkowe, wieloznaczne, zależne od kontekstu i interpretacji. Symbol nie ma jednego, sztywno ustalonego sensu.
Najważniejsze cechy symbolu
Wieloznaczność — wiele możliwych odczytań
Otwartość interpretacyjna
Sens ujawnia się w całości utworu
Zależy od kontekstu epoki i czytelnika
Symbol a alegoria — porównanie
Symbol — wieloznaczny
Znaczenie niejednoznaczne, interpretacyjne, otwarte na różne odczytania.
Chochoł w Weselu — może oznaczać marazm, sen narodu, niespełnioną rewolucję…
Alegoria — jednoznaczna
Znaczenie stałe, konwencjonalne. Lis zawsze = chytrość. Bez wyjątków.
Bajki Krasickiego — postacie zwierząt mają z góry ustalone znaczenia
Symbole w lekturach maturalnych
chochoł, złoty róg, taniec
noc, więzienie, światło i ciemność
symbol jako podstawowy środek wyrazu
topos
✍ Wypracowanie
📄 Test historycznoliteracki
Utrwalony w tradycji kulturowej i literackiej motyw lub schemat myślowy, powtarzany w różnych epokach. W odróżnieniu od archetypu — bardziej kulturowy niż psychologiczny.
Najważniejsze toposy na maturę
vanitas — marność świata
homo viator — człowiek w drodze
theatrum mundi — świat jako teatr
ubi sunt — gdzie są ci, którzy byli
carpe diem — korzystaj z chwili
locus amoenus — przyjemne miejsce
Przykładowe polecenie
Polecenie: „Wyjaśnij znaczenie toposu vanitas i wskaż jego realizację w literaturze różnych epok."
teza i hipoteza
📄 Arkusz 1✍ Wypracowanie
Główna myśl, którą piszący zamierza udowodnić. Teza to stanowisko pewne, formułowane, gdy jesteś przekonany; hipoteza to założenie wstępne, które dopiero weryfikujesz w toku rozważań.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Sformułuj tezę i uzasadnij ją, odwołując się do lektury obowiązkowej."
Teza a hipoteza
teza = jestem pewien
hipoteza = sprawdzam
teza we wstępie
potwierdzenie w zakończeniu
argument i kontrargument
✍ Wypracowanie
Uzasadnienie popierające tezę, oparte na odwołaniu do tekstu (przykład + jego interpretacja). Kontrargument to racja strony przeciwnej, którą warto przywołać i zbić, by pokazać dojrzałość myślenia.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Przedstaw argumenty potwierdzające Twoje stanowisko."
Dobry argument zawiera
odwołanie do lektury
konkretny przykład
interpretację, nie streszczenie
powiązanie z tezą
konteksty (rodzaje)
✍ Wypracowanie🗣 Matura ustna
Obszary wiedzy, do których odwołujesz się poza analizowanym tekstem. Matura wymaga funkcjonalnego użycia kontekstu — ma pogłębiać interpretację, nie być doklejony.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst."
Najczęstsze konteksty
historycznoliteracki
biograficzny
filozoficzny
religijny
historyczny
kulturowy
liryka — typy
📄 Arkusz 1🗣 Matura ustna
Rodzaj literacki, w którym dominuje podmiot liryczny wyrażający przeżycia i emocje. Na maturze rozpoznajesz typ liryki po sposobie ujawniania się „ja".
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Określ typ liryki i uzasadnij odpowiedź."
Typy liryki
bezpośrednia („ja")
pośrednia (opis, sytuacja)
inwokacyjna (zwrot „ty")
podmiot zbiorowy („my")
podmiot liryczny
📄 Arkusz 1🗣 Matura ustna
Osoba mówiąca w wierszu — nie należy mylić z autorem. To konstrukcja literacka, „ja" tekstu, które ujawnia się przez wypowiedź, emocje i sposób patrzenia na świat.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Scharakteryzuj podmiot liryczny i jego stosunek do…"
Jak go rozpoznać
zaimki „ja", „mnie", „mój"
formy czasownika 1. os.
wyrażane emocje i oceny
nie utożsamiaj z poetą
typy narracji
📄 Arkusz 1✍ Wypracowanie
Sposób prowadzenia opowiadania w epice. Rozpoznanie narratora to klasyczne zadanie z prozy — decyduje o dystansie i wiarygodności relacji.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Określ typ narracji w przytoczonym fragmencie."
Typy narratora
wszechwiedzący (3. os.)
pierwszoosobowy („ja")
personalny (z perspektywy bohatera)
obiektywny (behawioralny)
środki stylistyczne
📄 Arkusz 1
Zabiegi językowe nadające tekstowi wyrazistość i znaczenie. Na maturze nie wystarczy nazwać środek — trzeba określić jego funkcję w utworze.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Wskaż środek stylistyczny i określ jego funkcję."
Najczęściej sprawdzane
metafora, porównanie
epitet, apostrofa
anafora, powtórzenie
oksymoron, hiperbola
pytanie retoryczne
animizacja, personifikacja
rodzaje literackie
📄 Arkusz 1🗣 Matura ustna
Trzy podstawowe sposoby organizacji tekstu literackiego. Podstawa, która wraca w poleceniach o przynależności gatunkowej.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Do jakiego rodzaju literackiego należy utwór? Uzasadnij."
Trzy rodzaje
liryka — podmiot i emocje
epika — narrator i fabuła
dramat — dialog i akcja sceniczna
katharsis
🗣 Matura ustna✍ Wypracowanie
Oczyszczenie, „rozładowanie" emocji (litości i trwogi), jakiego — wg Arystotelesa — doznaje widz tragedii. Klucz do rozumienia tragedii antycznej i jej funkcji.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Wyjaśnij pojęcie katharsis na przykładzie…"
Powiązane pojęcia
tragizm
wina tragiczna (hamartia)
konflikt tragiczny
fatum / przeznaczenie
neologizm i archaizm
📄 Arkusz 1
Dwa typy nacechowanych słów. Neologizm to wyraz nowo utworzony (np. Leśmianowskie „bezżałobie"), archaizm — wyraz przestarzały, stylizujący tekst na dawny.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Wypisz z tekstu archaizm i określ jego funkcję."
Funkcje w tekście
neologizm — oryginalność, ekspresja
archaizm — stylizacja, koloryt epoki
obie — budowanie nastroju
obie — charakterystyka mówiącego
groteska
🗣 Matura ustna✍ Wypracowanie
Kategoria estetyczna łącząca elementy komiczne i makabryczne, realne i fantastyczne — celowo deformuje rzeczywistość, by ją ośmieszyć lub zaniepokoić.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Wskaż cechy groteski w utworze i wyjaśnij ich sens."
Gdzie szukać
Witkacy, Gombrowicz, Mrożek
Bułhakow — Mistrz i Małgorzata
Tango Mrożka
poezja Białoszewskiego
paralelizm
📄 Arkusz 1
Zasada kompozycyjna polegająca na powtarzaniu podobnej budowy zdań, wersów lub motywów. Charakterystyczna m.in. dla psalmów i liryki religijnej.
Gdzie się pojawia w arkuszu
Przykładowe polecenie: „Wskaż paralelizm składniowy i określ jego funkcję."
Typy paralelizmu
składniowy (budowa zdań)
znaczeniowy (treści)
kompozycyjny (sceny)
rytmiczny (wersy)