Wykaz lektur ułożony chronologicznie. Przy każdej lekturze rozwijany panel z syntezą problematyki i propozycją tematu wypracowania. Dla egzaminu ustnego sprawdź listę 76 zadań jawnych CKE.
Ważne: W latach 2025–2028 maturzyści mogą w wypracowaniu odwoływać się zarówno do lektur z nowej podstawy programowej (2024), jak i do lektur z podstawy 2018. Lektury z zakresu rozszerzonego mogą być przywołane także na poziomie podstawowym.
podstawaobowiązkowa dla wszystkich
rozszerzeniepoziom rozszerzony
🔽 wszystkie lektury mają rozwijalne panele z syntezą
Biblia — fragmenty: Księgi Rodzaju, Hioba, Koheleta, Psalmów, Apokalipsy św. Jana
▼
🎯 Problematyka
Fundament kultury europejskiej. Księga Hioba — pytanie o sens cierpienia niewinnego. Kohelet — vanitas, marność świata. Apokalipsa — dramat końca i nadziei.
📝 Temat maturalny
„Człowiek wobec cierpienia. Omów problem teodycei na podstawie wybranych tekstów literackich różnych epok."
💡 Sugestie
księga Hioba — archetyp niewinnego cierpiącego
nawiązanie do Trenów Kochanowskiego, Dżumy Camusa
topos vanitas — od Koheleta po Sępa-Szarzyńskiego
🗣 Na maturze ustnej
Niezbędna w niemal każdym zadaniu ustnym jako kontekst. Hiob, syn marnotrawny, Pieta — archetypiczne motywy uniwersalne.
podstawa
Jan Parandowski — Mitologia, cz. I Grecja
▼
🎯 Problematyka
Źródło archetypów i motywów europejskiej literatury. Prometeusz — buntownik dla dobra ludzi. Ikar — pycha i marzenie. Syzyf — absurd losu. Demeter — żałoba matki.
📝 Temat maturalny
„Reinterpretacja mitu antycznego w literaturze. Omów na wybranych przykładach z różnych epok."
💡 Sugestie
Prometeusz u Mickiewicza (Dziady) i Norwida
Ikar — Herbert, Iwaszkiewicz, Auden
Syzyf — Camus, Mit Syzyfa
🗣 Na maturze ustnej
Kontekst absolutnie uniwersalny. Daje punkty za świadomość tradycji — pokaż, że znasz mit i potrafisz go zastosować.
podstawa
Sofokles — Antygona
▼
🎯 Problematyka
Konflikt tragiczny — prawo boskie (Antygona) kontra prawo państwa (Kreon). Każda strona ma rację, każda ginie. Wzorzec tragedii antycznej i pytanie o granice posłuszeństwa władzy.
📝 Temat maturalny
„Konflikt jednostki z władzą. Omów na podstawie Antygony i wybranych innych tekstów literackich."
💡 Sugestie
nawiązanie do Roku 1984 Orwella, Procesu Kafki
Konrad z Dziadów cz. III jako bohater tragiczny
kategoria tragizmu — od Sofoklesa do współczesności
🗣 Na maturze ustnej
Pewnik na ustnej. „Konflikt tragiczny", „racje obu stron" — terminologia, którą warto opanować.
Epoka 2
Średniowiecze
V – XV wiek
rozszerzenie
Legenda o św. Aleksym (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Ideał ascety i świętego — wzorzec parenetyczny średniowiecza. Człowiek dobrowolnie wyrzeka się majątku, rodziny i pozycji, by dążyć ku Bogu przez cierpienie.
📝 Temat maturalny
„Człowiek wobec wartości religijnych. Omów problem dążenia do świętości na podstawie wybranych tekstów literackich różnych epok."
💡 Sugestie
kontrast z renesansowym ideałem człowieka pełnego (Kochanowski)
nawiązanie do Kwiatków św. Franciszka
porównanie z konwersją Jacka Soplicy
🗣 Na maturze ustnej
Idealny kontekst do tematów o ofierze, ascezie, sensie cierpienia. Pomocny przy interpretacji obrazów świętych w literaturze i sztuce.
rozszerzenie
Kwiatki świętego Franciszka z Asyżu (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Franciszkanizm — radość, ubóstwo, miłość do całego stworzenia. Alternatywa wobec ascezy: świętość przez prostotę, bliskość natury i braterstwo.
📝 Temat maturalny
„Człowiek wobec natury — od średniowiecznego franciszkanizmu po współczesny ekologizm. Omów na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
kontrast z ascezą św. Aleksego — dwa modele świętości
nawiązanie do Tuwima, Leśmiana, Miłosza
współczesny powrót do natury (Stasiuk, Tokarczuk)
🗣 Na maturze ustnej
Świetny przy zadaniach o relacji człowiek–przyroda, o radości jako wartości, o miłości chrześcijańskiej.
Epoka 3
Renesans
XVI wiek
rozszerzenie
Jan Kochanowski — Treny (wybrane)
▼
🎯 Problematyka
Kryzys światopoglądowy poety humanisty. Śmierć Urszulki obala wcześniejszy ideał harmonii — Kochanowski pyta o sens cierpienia, milczenie Boga, granice ludzkiego rozumu.
📝 Temat maturalny
„Doświadczenie utraty bliskiej osoby w literaturze. Omów sposoby wyrażania żałoby na podstawie wybranych tekstów różnych epok."
💡 Sugestie
porównanie z Renem Mickiewicza, z liryką Baczyńskiego
motyw Hioba — bunt wobec Boga
tren jako gatunek — od antyku po Różewicza
🗣 Na maturze ustnej
Kluczowy do zadań o cierpieniu, kryzysie wiary, bólu rodzica. Tren XI (sens życia po śmierci dziecka) — jeden z najczęściej cytowanych w polskich wypowiedziach ustnych.
Epoka 4
Barok
XVII wiek
podstawa
Molier — Skąpiec(1668)
▼
🎯 Problematyka
Komedia charakterów. Harpagon — alegoria skąpstwa, które niszczy rodzinę, miłość, własne szczęście. Krytyka mieszczańskiej chciwości metodą śmiechu — klasycyzm francuski.
📝 Temat maturalny
„Pieniądz w życiu człowieka. Omów rolę bogactwa i ubóstwa na podstawie wybranych tekstów literackich."
💡 Sugestie
Wokulski w Lalce — pieniądz a uczucie
kontrast z franciszkanizmem — dwie postawy
nawiązanie do Balzaca (Ojciec Goriot)
🗣 Na maturze ustnej
Świetny przy zadaniach o wadach charakteru, satyrze, komedii. Harpagon — archetypiczna postać skąpca.
Epoka 5
Oświecenie
XVIII wiek
rozszerzenie
Ignacy Krasicki — Satyry, Bajki
▼
🎯 Problematyka
Oświeceniowa krytyka sarmatyzmu, prowincjonalizmu i wad narodowych. Krasicki używa ironii i alegorii (zwierzęta w bajkach) jako narzędzia naprawy społeczeństwa.
📝 Temat maturalny
„Ironia jako narzędzie krytyki rzeczywistości. Omów funkcję ironii w wybranych tekstach literackich różnych epok."
💡 Sugestie
porównanie z ironią Wyspiańskiego w Weselu
nawiązanie do Mrożka (Tango), Gombrowicza (Ferdydurke)
bajka jako gatunek dydaktyczny — Ezop, La Fontaine
🗣 Na maturze ustnej
Świetny przy tematach o satyrze, krytyce społecznej, sarmatyzmie. Do króla i Pijaństwo to klasyki wypowiedzi ustnej.
Epoka 6
Romantyzm
pocz. XIX wieku
podstawa
Adam Mickiewicz — wybrane ballady, w tym Romantyczność
▼
🎯 Problematyka
Manifest polskiego romantyzmu. Romantyczność — „miej serce i patrzaj w serce", spór z oświeceniowym racjonalizmem. Ludowość, fantastyka, sprawiedliwość moralna.
📝 Temat maturalny
„Spór rozumu i uczucia w literaturze. Omów problem racjonalizmu i emocji na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
nawiązanie do Krasickiego (oświecenie) — kontrast światopoglądów
liryka Leśmiana, Tuwima — kontynuacja motywu
romantyczna wrażliwość vs nauka — Goethe Faust
🗣 Na maturze ustnej
Idealna do zadań o romantyzmie, ludowości, sprawiedliwości moralnej. Romantyczność — programowy tekst, łatwy do cytowania.
podstawa
Adam Mickiewicz — Dziady cz. III
▼
🎯 Problematyka
Mesjanizm polski („Polska Chrystusem narodów"). Bohater romantyczny — Konrad: bunt wobec Boga (Wielka Improwizacja), prometeizm. Martyrologia narodu, Salon Warszawski jako krytyka kolaboracji.
📝 Temat maturalny
„Bunt jako postawa wobec rzeczywistości. Omów problem buntu na podstawie wybranych tekstów literackich."
💡 Sugestie
Wielka Improwizacja vs Mit Syzyfa Camusa
mesjanizm — od Mickiewicza do Słowackiego, Norwida
bohater bajroniczny — Konrad, Kordian, Giaur
🗣 Na maturze ustnej
Absolutny klasyk. „Polacy! Anioł śmierci…", „Nazywam się Milijon" — cytaty rozpoznawalne dla każdej komisji.
rozszerzenie
Adam Mickiewicz — Pan Tadeusz (wybrane księgi)
▼
🎯 Problematyka
Pożegnanie ze szlachecką Polską. Epopeja jako próba zachowania pamięci o świecie, który odchodzi. Konflikt prywatne–narodowe, miłość ojczyzny, soplicowska arkadia.
📝 Temat maturalny
„Obraz ojczyzny i tęsknoty za nią w literaturze polskiej. Omów na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
kontrast z Przedwiośniem — dwie wizje Polski
motyw arkadii — Soplicowo jako mit utraconego raju
nawiązanie do Słowackiego, Norwida, Miłosza (Dolina Issy)
🗣 Na maturze ustnej
Kluczowy do zadań o ojczyźnie, emigracji, pamięci o przeszłości. Inwokacja i opis koncertu Wojskiego — przykłady mistrzowskiej polszczyzny do cytowania.
rozszerzenie
Juliusz Słowacki — wybrane dramaty i liryki
▼
🎯 Problematyka
Rozliczenie z mitem Polski. Kordian — krytyka idei winkelriedyzmu i mesjanizmu. Liryki — odmienna od Mickiewiczowskiej wizja artysty: samotnika, profety, „króla-ducha".
📝 Temat maturalny
„Spór z tradycją romantyczną w literaturze polskiej. Omów problem reinterpretacji bohatera romantycznego."
💡 Sugestie
Konrad vs Kordian — dwie wizje bohatera romantycznego
Norwid w kontekście emigracji — porównaj z Miłoszem
🗣 Na maturze ustnej
Świetny przy zadaniach o pracy, wartościach, niezrozumieniu. Bema pamięci żałobny-rapsod, Moja piosnka [II] — klasyki cytowane na ustnej.
Epoka 7
Pozytywizm i realizm europejski
2. poł. XIX wieku
podstawa
Bolesław Prus — Lalka
▼
🎯 Problematyka
Wokulski — typ tragicznego idealisty. Polska społeczna 2. poł. XIX w. — arystokracja, mieszczaństwo, biedota. Konflikt romantyzmu (Wokulski) z pozytywizmem (Rzecki). Niemożność miłości w klasowo podzielonym świecie.
📝 Temat maturalny
„Tragizm jednostki wobec barier społecznych. Omów na podstawie Lalki i innych wybranych utworów."
💡 Sugestie
nawiązanie do Balzaca, Flauberta — porównanie powieści realistycznej
Izabela Łęcka vs Emma Bovary — kobiety marzycielki
spór romantyzmu z pozytywizmem
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak. Mnóstwo tematów: miłość niemożliwa, idealizm, krytyka społeczna, kobieta XIX wieku.
podstawa
Henryk Sienkiewicz — Potop (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Krzepiące mitologizowanie historii. Kmicic — przemiana grzesznika w bohatera narodowego. „Ku pokrzepieniu serc" — funkcja literatury w czasach niewoli. Sienkiewiczowska epopeja narodowa.
📝 Temat maturalny
„Rola literatury w kształtowaniu tożsamości narodowej. Omów na wybranych przykładach z różnych epok."
💡 Sugestie
nawiązanie do Pana Tadeusza, Reduty Ordona
mit założycielski narodu — porównaj z innymi kulturami
topos „polskości" — Wyspiański, Żeromski
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o patriotyzmie, przemianie bohatera, micie narodowym. Kmicic — figura archetypiczna.
podstawa
Fiodor Dostojewski — Zbrodnia i kara
▼
🎯 Problematyka
Psychologiczna analiza zbrodni. Raskolnikow — teoria „ludzi nadzwyczajnych" vs ciężar sumienia. Sonia — droga przez upadek do prawdy. Petersburski miraż, religia, ekspiacja.
📝 Temat maturalny
„Wina i kara w literaturze. Omów problem moralnej odpowiedzialności na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
Makbet — inna ścieżka zbrodni
Piłat w Mistrzu i Małgorzacie — tchórzostwo a wina
nawiązanie do Kafki, Camusa — egzystencjalizm
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak. Raskolnikow to bohater kultowy — każde zadanie o sumieniu, wolności, dobru i złu pasuje.
rozszerzenie
Powieść realistyczna lub naturalistyczna do wyboru: Balzac Ojciec Goriot / Dickens Klub Pickwicka / Gogol Martwe dusze / Flaubert Pani Bovary
▼
🎯 Problematyka
Klasyczna realistyczna analiza społeczeństwa — pieniądze, klasa, ambicja, hipokryzja. Każdy z autorów daje inny portret epoki: Balzac (Paryż), Dickens (Anglia), Gogol (Rosja), Flaubert (prowincja).
📝 Temat maturalny
„Obraz społeczeństwa XIX wieku w powieści europejskiej. Omów problematykę pieniądza i ambicji."
💡 Sugestie
porównanie z Lalką — Wokulski jako polski Rastignac
Emma Bovary a Izabela Łęcka — kobieta-marzycielka
realizm jako metoda — opis, narrator, detal
🗣 Na maturze ustnej
Doskonały kontekst do zadań o realizmie, mieszczaństwie, karierowiczostwie. Pozwala wyjść poza polską literaturę i pokazać szeroką erudycję.
Epoka 8
Młoda Polska / Modernizm
1890 – 1918
podstawa
Stanisław Wyspiański — Wesele
▼
🎯 Problematyka
Dramat narodowy. Chochoł — symbol marazmu, niespełnionej rewolucji. Konflikt chłopów i inteligencji. „Miałeś, chamie, złoty róg" — Polacy jako naród niezdolny do działania.
📝 Temat maturalny
„Polskie mity narodowe w literaturze. Omów problem na podstawie Wesela i innych tekstów."
💡 Sugestie
kontrast z Panem Tadeuszem — dwie wizje Polski
nawiązanie do Przedwiośnia Żeromskiego
symbol chochoła — interpretacje wieloznaczne
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak. Bogactwo symboli — chochoł, złoty róg, taniec. Cytaty łatwe do zapamiętania i robiące wrażenie.
podstawa
Władysław Stanisław Reymont — Chłopi (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Epopeja chłopska. Rytm życia wsi — Lipce w cyklu pór roku. Boryna i Jagna — tragiczna miłość. Naturalizm w opisie wsi, mit ziemi, archetypiczne role kobiece i męskie.
📝 Temat maturalny
„Człowiek i ziemia w literaturze polskiej. Omów relację bohatera z krajobrazem na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
nawiązanie do Pana Tadeusza, prozy Stasiuka
mit ziemi — porównaj z biblijną Księgą Rodzaju
wieś u Wyspiańskiego (Wesele) vs u Reymonta
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o pracy, ziemi, tradycji, kobiecie. Scena śmierci Boryny — kanoniczna.
rozszerzenie
Joseph Conrad — Jądro ciemności
▼
🎯 Problematyka
Cywilizacja i dzikość. Człowiek wobec zła w sobie samym. Kurtz — symbol upadku moralnego białego człowieka w sercu Afryki. Krytyka kolonializmu, pytanie o granice człowieczeństwa.
📝 Temat maturalny
„Granice człowieczeństwa w sytuacjach ekstremalnych. Omów na wybranych przykładach literackich."
💡 Sugestie
porównanie z Innym światem Herlinga-Grudzińskiego
Borowski — obozy jako Conradowska „ciemność"
motyw podróży w głąb (siebie, kontynentu, ciemności)
🗣 Na maturze ustnej
Świetny przy zadaniach o złu, władzy, kolonializmie. Pozwala pokazać literaturę światową i podejmować trudne tematy etyczne.
rozszerzenie
Stanisław Przybyszewski — Confiteor
▼
🎯 Problematyka
Manifest modernizmu i „sztuki dla sztuki". Przybyszewski głosi autonomię sztuki, kult artysty-geniusza, odrzuca utylitaryzm pozytywistyczny.
📝 Temat maturalny
„Funkcja sztuki w życiu człowieka. Omów na podstawie wybranych manifestów i dzieł literackich."
💡 Sugestie
kontrast z pozytywistycznym utylitaryzmem (Prus)
nawiązanie do Wyspiańskiego (artysta-prorok)
spór o sztukę: od „sztuki dla sztuki" po awangardę
🗣 Na maturze ustnej
Idealny do zadań o roli sztuki, postawie artysty, modernizmie. Pozwala precyzyjnie nazwać założenia epoki.
Epoka 9
Dwudziestolecie międzywojenne
1918 – 1939
podstawa
Stefan Żeromski — Przedwiośnie
▼
🎯 Problematyka
Polska po odzyskaniu niepodległości — między mitem (szklane domy) a rzeczywistością (bieda, korupcja). Cezary Baryka — droga od rewolucji po marsz na Belweder. Pytanie: jaka ma być nowa Polska?
📝 Temat maturalny
„Obraz odradzającej się Polski w literaturze XX wieku. Omów problem na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
kontrast z Panem Tadeuszem — Polska wymarzona vs Polska realna
nawiązanie do Wesela, esejów Brzozowskiego
rewolucja — porównaj z Bułhakowem, Pasternakiem
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak. Trzy wzorce (szklane domy / Nawłoć / Chłędowski) — łatwa struktura do wypowiedzi.
podstawa
Witold Gombrowicz — Ferdydurke (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Forma — narzucone role, gęby, pupy. Człowiek jest tym, kim go widzą inni. Krytyka szkoły, rodziny, dworu, awangardy. Groteska, parodia, niezgoda na każdą gotową tożsamość.
📝 Temat maturalny
„Człowiek wobec narzuconych ról społecznych. Omów problem na podstawie Ferdydurke i wybranych innych tekstów."
💡 Sugestie
nawiązanie do Mrożka (Tango), Witkacego
pojęcie „formy" u Gombrowicza — kluczowy termin
Sartre, egzystencjalizm — „spojrzenie Innego"
🗣 Na maturze ustnej
Idealny do zadań o tożsamości, dojrzewaniu, formie. Pozwala pokazać znajomość filozoficznych pojęć.
podstawa
Zofia Nałkowska — Granica (wybrane)
▼
🎯 Problematyka
Granica klas społecznych — Zenon Ziembiewicz „przekracza" ją tylko pozornie. Trójkąt Zenon-Elżbieta-Justyna. „Jakim się jest, zależy od tego, jak się widzi siebie i jak widzą cię inni" — psychologia, etyka.
📝 Temat maturalny
„Granice w życiu człowieka — moralne, społeczne, psychologiczne. Omów na wybranych przykładach."
Świetny do zadań o granicach, kompromisach, odpowiedzialności moralnej. Postać Justyny — wstrząsająca.
rozszerzenie
Franz Kafka — Proces
▼
🎯 Problematyka
Absurdalna machina biurokratyczna miażdżąca jednostkę. Józef K. nie wie, o co jest oskarżony — to alegoria nowoczesnego człowieka, totalitaryzmu, alienacji. Proza prekursorska wobec egzystencjalizmu.
📝 Temat maturalny
„Jednostka wobec systemu. Omów problem alienacji człowieka w wybranych tekstach literatury XX wieku."
💡 Sugestie
porównanie z Rokiem 1984 Orwella — dwa modele totalitaryzmu
nawiązanie do Mrożka (Tango), Mrożka i Gombrowicza
absurd jako kategoria filozoficzna — Camus (Mit Syzyfa)
🗣 Na maturze ustnej
Doskonały do zadań o absurdzie, alienacji, władzy. „Kafkowski" to słowo, które robi wrażenie — używaj świadomie.
Powieść w powieści — Moskwa lat 30. i Jerozolima czasów Chrystusa. Wolność artysty, tchórzostwo władzy (Piłat), zło jako narzędzie sprawiedliwości (Woland), wieczność prawdy („rękopisy nie płoną").
📝 Temat maturalny
„Powieść w powieści — funkcja kompozycyjna i ideowa. Omów na podstawie Mistrza i Małgorzaty i innego wybranego tekstu."
💡 Sugestie
Imię róży Eco — inna realizacja techniki
tchórzostwo Piłata — kontekst dla Procesu Kafki
motyw faustowski — Goethe, motto powieści
🗣 Na maturze ustnej
Wymarzony kontekst — daje słownik (powieść szkatułkowa, groteska, intertekstualność), motywy (wolność, tchórzostwo, sprawiedliwość) i barwne cytaty.
Epoka 10
Literatura wojny i okupacji
1939 – 1945
podstawa
Tadeusz Borowski — Proszę państwa do gazu
▼
🎯 Problematyka
Człowiek zlagrowany — Tadek nie jest ofiarą ani bohaterem. Strategia przeżycia oznacza utratę człowieczeństwa. Behawioralna proza — bez ocen, bez patosu. Świadectwo Auschwitz.
📝 Temat maturalny
„Granica człowieczeństwa w warunkach ekstremalnych. Omów na wybranych przykładach z literatury XX wieku."
💡 Sugestie
porównanie z Innym światem Herlinga-Grudzińskiego
nawiązanie do Conrada (Jądro ciemności)
„człowiek zlagrowany" — Borowski jako pojęcie krytyczne
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak Holokaustu. Cytaty z opowiadań — wstrząsające, bezdyskusyjnie autentyczne.
podstawa
Hanna Krall — Zdążyć przed Panem Bogiem
▼
🎯 Problematyka
Reportaż-rozmowa z Markiem Edelmanem. Powstanie w getcie warszawskim widziane „od środka". „Bóg się chowa" — sekularna wizja Zagłady. Pamięć, świadectwo, etyka opowiadania.
📝 Temat maturalny
„Funkcja świadectwa w literaturze o Zagładzie. Omów na podstawie Zdążyć przed Panem Bogiem i innych tekstów."
💡 Sugestie
porównanie z Borowskim — dwie strategie świadectwa
reportaż jako gatunek — Kapuściński
pamięć Holokaustu — Miłosz Campo di Fiori
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o pamięci, świadectwie, etyce historii. Postać Edelmana — zapadająca w pamięć.
podstawa
Gustaw Herling-Grudziński — Inny świat (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Łagier sowiecki widziany z perspektywy więźnia. „Inny świat" — nie ludzki, nie normalny. Pytanie o sens cierpienia, ocalenia, wolności. Klasyk literatury rozliczeniowej XX wieku.
📝 Temat maturalny
„Doświadczenie totalitaryzmu w literaturze. Omów na podstawie Innego świata i innych wybranych tekstów."
💡 Sugestie
porównanie z Borowskim — łagier vs Auschwitz
nawiązanie do Orwella, Sołżenicyna
cytat Dostojewskiego jako motto — kontekst
🗣 Na maturze ustnej
Idealny do zadań o totalitaryzmie, godności, ocaleniu. Pokazuje znajomość literatury XX wieku poza polskim kanonem.
rozszerzenie
Krzysztof Kamil Baczyński — wybrana liryka
▼
🎯 Problematyka
Pokolenie Kolumbów — młodzi ludzie, którym wojna ukradła życie. Apokaliptyczne wizje, kontrast piękna i grozy, motyw miłości i śmierci splecionych razem.
📝 Temat maturalny
„Pokolenie wobec wojny. Omów problem dojrzewania w warunkach ekstremalnych na podstawie liryki Baczyńskiego i innych tekstów."
💡 Sugestie
kontrast z Pożegnaniem z Marią Borowskiego
nawiązanie do liryki Świrszczyńskiej (Budowałam barykadę)
topos „pokolenia Kolumbów" — Różewicz, Gajcy
🗣 Na maturze ustnej
Idealny do zadań o wojnie z perspektywy jednostki. Pokolenie, Elegia o chłopcu polskim — często cytowane w zadaniach ustnych.
Epoka 11
Współczesność
po 1945
podstawa
Albert Camus — Dżuma
▼
🎯 Problematyka
Powieść-parabola. Dżuma w Oranie — alegoria zła, totalitaryzmu, faszyzmu. Dr Rieux — człowiek, który walczy mimo absurdu. Etyka solidarności bez wiary w sens. Manifest egzystencjalizmu humanistycznego.
📝 Temat maturalny
„Postawy wobec zła i cierpienia. Omów problem na podstawie Dżumy i innych wybranych tekstów."
💡 Sugestie
Mit Syzyfa — kontynuacja myśli Camusa
nawiązanie do Hioba, Kafki, Bułhakowa
bunt jako postawa — porównaj z Konradem, Prometeuszem
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak. Postacie Rieux, Tarrou, ojca Paneloux — różne odpowiedzi na zło. Mnóstwo tematów uniwersalnych.
podstawa
George Orwell — Rok 1984
▼
🎯 Problematyka
Antyutopia totalitarna. Wielki Brat, Ministerstwo Prawdy, nowomowa. Mechanizmy kontroli umysłu — strach, nadzór, falsyfikacja historii. Winston Smith — porażka jednostki.
📝 Temat maturalny
„Totalitaryzm w literaturze XX wieku. Omów mechanizmy zniewolenia człowieka na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
porównanie z Procesem Kafki, Innym światem Herlinga
nowomowa — diagnoza języka totalitarnego (Klemperer)
Aldous Huxley Nowy wspaniały świat — alternatywna antyutopia
🗣 Na maturze ustnej
Pewniak. „Nowomowa", „Wielki Brat" — terminy weszły do codziennego języka. Świetny do tematów o władzy, języku, propagandzie.
podstawa
Sławomir Mrożek — Tango
▼
🎯 Problematyka
Dramat absurdu. Arturzy chce przywrócić formę — porządek, tradycję, ślub. Edek — siła brutalna bez ideologii. „Tango śmierci" — wymowny finał, koniec kultury.
📝 Temat maturalny
„Kryzys wartości w literaturze XX wieku. Omów problem na podstawie Tanga i wybranych innych tekstów."
💡 Sugestie
nawiązanie do Becketta, Ionesco, Gombrowicza
temat formy — Mrożek jako kontynuator Gombrowicza
Edek jako figura totalitaryzmu
🗣 Na maturze ustnej
Idealny do zadań o kryzysie kultury, autorytecie, rewolucji. „Tango śmierci" — obraz, który zapada w pamięć.
podstawa
Marek Nowakowski — Górą Edek
▼
🎯 Problematyka
Mała proza PRL — Edek jako figura cwaniaka, kombinatora, ostatniego „prawdziwego mężczyzny". Język miejskiej ulicy, realia szarości lat 70.–80. Bohater z marginesu jako reprezentant epoki.
📝 Temat maturalny
„Obraz codzienności PRL w literaturze. Omów problem na podstawie Górą Edek i wybranych innych tekstów."
💡 Sugestie
nawiązanie do prozy Hłaski, Stachury
kontekst PRL — szara codzienność, kombinowanie
Edek u Mrożka vs Edek u Nowakowskiego — dwa odczytania imienia
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o codzienności, kulturze ulicy, języku potocznym. Pokazuje znajomość polskiej prozy II połowy XX w.
podstawa
Ryszard Kapuściński — Podróże z Herodotem (fragmenty)
▼
🎯 Problematyka
Reportaż-esej. Podróż w cieniu Herodota — Kapuściński odkrywa świat z książką antycznego dziejopisa w ręku. Refleksja o Innym, granicach poznania, sztuce pisania.
📝 Temat maturalny
„Podróż jako metafora poznania. Omów motyw na wybranych przykładach literatury."
💡 Sugestie
nawiązanie do Jądra ciemności Conrada
Odyseja Homera — pierwszy wzorzec
topos homo viator — od średniowiecza po Tokarczuk
🗣 Na maturze ustnej
Idealny do zadań o podróży, dialogu kultur, etyce reportażu. Daje punkty za świadomość gatunku.
podstawa
Andrzej Stasiuk — Miejsce
▼
🎯 Problematyka
Krótka proza o prowincji. Bieszczady, dawne kresy — pamięć miejsca, melancholia, ruina jako materia literatury. Stasiuk jako pisarz pogranicza, mistrz krajobrazu.
📝 Temat maturalny
„„Małe ojczyzny" w prozie polskiej po 1989 r. Omów na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
porównanie z prozą Huellego, Chwina (Gdańsk)
nawiązanie do Schulza (Drohobycz)
topos prowincji — Iwaszkiewicz, Tokarczuk
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o pamięci miejsca, prowincji, melancholii. Krótka forma — łatwa do zacytowania.
podstawa
Olga Tokarczuk — Profesor Andrews w Warszawie
▼
🎯 Problematyka
Krótkie opowiadanie. Spotkanie Andrewsa (Anglika) z polską rzeczywistością stanu wojennego. Groteska, dystans, ironia — Polska widziana oczami obcego. Tokarczuk przed Noblem.
📝 Temat maturalny
„Polska oczami obcego. Omów problem widzenia własnej rzeczywistości z dystansu na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
nawiązanie do Podróży z Herodotem — perspektywa obcego
kontekst stanu wojennego — Konwicki, Brandys
humor Tokarczuk vs dramat Krall
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o tożsamości narodowej, perspektywie zewnętrznej, ironii. Krótki tekst — łatwy do dokładnego cytowania.
rozszerzenie
Czesław Miłosz — wybrana liryka i eseje
▼
🎯 Problematyka
Pamięć, historia, klęska XX wieku. Miłosz pyta o sens świata po Auschwitz, o odpowiedzialność intelektualisty, o tradycję romantyczną. Zniewolony umysł — diagnoza totalitarnej deformacji świadomości.
📝 Temat maturalny
„Rola pamięci w literaturze XX wieku. Omów na podstawie twórczości Czesława Miłosza i innych wybranych tekstów."
💡 Sugestie
Campo di Fiori — pamięć Zagłady
Który skrzywdziłeś — etyka świadectwa
porównanie z Herbertem — dwie postawy etyczne
🗣 Na maturze ustnej
Klasyka cytatów: „Który skrzywdziłeś człowieka prostego…", „Słońce schodziło nad nieludzką ziemią". Daje punkty za świadomość historyczną i etyczną.
rozszerzenie
Tadeusz Różewicz — wybrana liryka i dramaty
▼
🎯 Problematyka
Depoetyzacja języka. Po Auschwitz nie można pisać tak samo. Człowiek „ocalony" niesie traumę przez całe życie. Różewicz rozbija tradycyjną poetykę — krótkie zdania, brak ozdobników, surowa relacja.
📝 Temat maturalny
„Jak pisać poezję po Auschwitz? Omów problem kryzysu języka literackiego po II wojnie światowej."
💡 Sugestie
Ocalony — manifest pokolenia
kontrast ze stylem Baczyńskiego
nawiązanie do Borowskiego, Krall — strategie pisania o Zagładzie
🗣 Na maturze ustnej
Świetny do zadań o stracie, kryzysie wartości, języku po wojnie. Ocalony i List do ludożerców — pewniaki.
rozszerzenie
Zbigniew Herbert — wybrana liryka
▼
🎯 Problematyka
Etyka klasyczna w czasach totalitaryzmu. Pan Cogito — postać myśliciela, który nie ulega zwątpieniu. Stoicyzm, wierność wartościom, dystans wobec ideologii. Reinterpretacja mitów.
📝 Temat maturalny
„Etyka i postawa moralna w poezji XX wieku. Omów na podstawie liryki Zbigniewa Herberta i innych wybranych autorów."
reinterpretacja mitów — Apollo i Marsjasz, Powrót prokonsula
kontrast z Miłoszem — wątpiącym wobec niezachwianym
🗣 Na maturze ustnej
Idealny przy zadaniach o etyce, postawie wobec zła, reinterpretacji tradycji. „Bądź wierny. Idź" — jeden z najsłynniejszych wersów polskiej poezji.
rozszerzenie
Wisława Szymborska — wybrana liryka
▼
🎯 Problematyka
Filozofia codzienności. Pytania ostateczne ukryte w drobiazgach. Ironia, dystans, zdumienie istnieniem. Szymborska — Nobel 1996 — pyta o człowieka pokornie, bez nadęcia.
📝 Temat maturalny
„Codzienność jako temat poezji. Omów na podstawie liryki Wisławy Szymborskiej i innych wybranych tekstów."
💡 Sugestie
Kot w pustym mieszkaniu — śmierć z perspektywy zwierzęcia
Nic dwa razy, Możliwości — filozofia chwili
porównanie z Leśmianem, Miłoszem, Różewiczem
🗣 Na maturze ustnej
Bezpieczna i uniwersalna — pasuje do dziesiątek tematów (czas, miłość, śmierć, codzienność, polityka). Łatwa do zapamiętania, robi dobre wrażenie.
rozszerzenie
Stanisław Lem — Solaris lub Cyberiada
▼
🎯 Problematyka
Granice ludzkiego poznania. Solaris — spotkanie z obcością, której nie da się zrozumieć. Cyberiada — filozofia, ironia, satyra w przebraniu fantastyki. Lem jako pisarz idei.
📝 Temat maturalny
„Spotkanie z innym. Omów problem obcości w wybranych tekstach literackich XX wieku."
💡 Sugestie
nawiązanie do Conrada (Jądro ciemności) — inna „obcość"
filozofia poznania — Kant, fenomenologia
fantastyka jako medium idei — porównaj z Orwellem
🗣 Na maturze ustnej
Pokazuje, że literatura science-fiction też ma filozoficzną głębię. Świetny do zadań o nauce, poznaniu, granicach człowieka.
rozszerzenie
Albert Camus — Mit Syzyfa (esej)
▼
🎯 Problematyka
Absurd jako kategoria filozoficzna. Życie nie ma z góry danego sensu — Syzyf jest szczęśliwy, bo nadaje sens swojej pracy. Manifest egzystencjalizmu francuskiego.
📝 Temat maturalny
„Bunt jako postawa egzystencjalna. Omów problem na podstawie wybranych dzieł literackich i filozoficznych."
💡 Sugestie
parowanie z Dżumą — ten sam autor, inne ujęcie
nawiązanie do Kafki (Proces) i Mrożka (Tango)
egzystencjalizm — Sartre, Heidegger w tle
🗣 Na maturze ustnej
Daje dostęp do języka filozofii (absurd, bunt, egzystencja). Niezbędny dla wszystkich tematów o sensie życia i wyborach moralnych.
rozszerzenie
Umberto Eco — Imię róży
▼
🎯 Problematyka
Powieść postmodernistyczna w przebraniu kryminału średniowiecznego. Wiedza, władza, cenzura, fanatyzm religijny. Klasztor jako mikrokosmos świata. Hołd dla Borgesa, Conana Doyle'a, średniowiecznej scholastyki.
📝 Temat maturalny
„Wiedza, książka, biblioteka jako motyw literacki. Omów na wybranych przykładach z literatury różnych epok."
💡 Sugestie
nawiązanie do Borgesa (Biblioteka Babel)
technika powieści w powieści — porównaj z Bułhakowem
fanatyzm vs racjonalizm — kontekst historyczny
🗣 Na maturze ustnej
Daje słownictwo postmodernistyczne (intertekstualność, palimpsest, pastisz). Robi wrażenie szerokiej erudycji — kultura średniowieczna + współczesna teoria literatury.
rozszerzenie
Paweł Huelle — Weiser Dawidek
▼
🎯 Problematyka
Pamięć dzieciństwa, tajemnica zniknięcia. Gdańsk lat 50. — pojednanie polsko-żydowsko-niemieckie. Mityczna figura Weisera jako test dla pamięci narratora. Postmodernizm i mit.
📝 Temat maturalny
„Małe ojczyzny w literaturze polskiej po 1989 r. Omów na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
porównanie z Hanemannem Chwina — gdańska proza
nawiązanie do Sklepów cynamonowych Schulza
pamięć dzieciństwa — Miłosz Dolina Issy
🗣 Na maturze ustnej
Świetny przy zadaniach o pamięci, tożsamości, „małych ojczyznach". Pokazuje znajomość najnowszej prozy polskiej.
rozszerzenie
Stefan Chwin — Hanemann
▼
🎯 Problematyka
Powojenny Gdańsk — niemieckie miasto, polscy nowi mieszkańcy. Hanemann jako jedyny Niemiec, który zostaje. Pamięć przedmiotów, ciągłość kultury, melancholia historii.
📝 Temat maturalny
„Pamięć miejsca i pamięć przedmiotów w literaturze. Omów na wybranych przykładach."
💡 Sugestie
porównanie z Weiserem Dawidkiem Huellego
topos „ziem odzyskanych" — Stasiuk, Tokarczuk
melancholia jako kategoria estetyczna — Sebald, Schulz
🗣 Na maturze ustnej
Doskonały do zadań o pamięci, historii, „małych ojczyznach". Daje punkty za znajomość polskiej prozy XX/XXI wieku.